به گزارش خبرگزاری تسنیم از قزوین، رسانه همواره یکی از ارکان اصلی شکل‌دهی به افکار عمومی و ابزار اثرگذاری در جامعه محسوب شده است. از پیروزی انقلاب اسلامی تا امروز، رسانه‌ها نقش فراتر از اطلاع‌رسانی صرف داشته و در مقاطع مختلف، به ابزار بسیج اجتماعی، مشروعیت‌بخشی به نظام و مقابله با جریان‌های ضدانقلاب تبدیل شده‌اند. تحولات رسانه‌ای در ایران نشان می‌دهد که این عرصه، همواره همگام با شرایط سیاسی، اجتماعی و فناوری رشد کرده و تأثیر مستقیم بر سرنوشت ملت داشته است.

با گذر از دوران تثبیت نظام، دفاع مقدس، بازسازی و دهه‌های بعدی، رسانه‌ها سیر تکاملی پیچیده‌ای را تجربه کرده‌اند. از روزنامه‌ها و رادیو و تلویزیون گرفته تا خبرگزاری‌های آنلاین و شبکه‌های اجتماعی، هر دوره ویژگی‌ها و چالش‌های خاص خود را داشته است. شناخت این سیر تاریخی، هم برای فعالان رسانه‌ای و هم برای مردم ضروری است، زیرا رسانه امروز به‌عنوان میدان اصلی جنگ شناختی و روایت‌سازی، نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌دهی افکار عمومی و حفاظت از دستاوردهای انقلاب دارد.

به همین بهانه گفت‌وگویی انجام دادیم با علی اسدالله، مسئول بسیج رسانه استان قزوین تا به سیر تکاملی رسانه‌ها از انقلاب تا عصر شبکه‌های اجتماعی و نقش آنها در جنگ شناختی بپردازیم.

تسنیم: آقای اسدالله، اگر بخواهیم بحث را از یک نقطه آغازین شروع کنیم، نقش رسانه در پیروزی انقلاب اسلامی و سال‌های ابتدایی پس از انقلاب را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

برای فهم دقیق نقش رسانه، باید به سیر تاریخی آن نگاه کنیم. رسانه در انقلاب اسلامی صرفاً یک ابزار اطلاع‌رسانی نبود، بلکه یک «کنشگر فعال» در تحولات اجتماعی و سیاسی محسوب می‌شد.

در فاصله سال‌های 1357 تا 1360، که ما از آن به‌عنوان دوران تثبیت نظام یاد می‌کنیم، رسانه‌ها نقش حیاتی در مشروعیت‌بخشی به نظام نوپا داشتند. در این مقطع، شاهد فروپاشی کامل نظام رسانه‌ای وابسته به رژیم پهلوی بودیم. رسانه‌هایی که پیش از انقلاب، مأمور تطهیر چهره نظام شاهنشاهی بودند، یا از بین رفتند یا ماهیت خود را تغییر دادند و در مسیر انقلاب قرار گرفتند.

تسنیم: این دگرگونی رسانه‌ای دقیقاً چه ویژگی‌هایی داشت و در چه قالب‌هایی بروز پیدا کرد؟

مهم‌ترین ویژگی این دوره، دگرگونی محتوایی رسانه‌های مکتوب بود. روزنامه‌ها از ادبیات وابسته و فرمایشی دوران پهلوی فاصله گرفتند و به زبان انقلابی، بسیج‌کننده و ایدئولوژیک روی آوردند. شکل‌گیری روزنامه‌های انقلابی مانند «جمهوری اسلامی» نماد همین تحول است.

در این دوران، رسانه‌ها عملاً به تریبون انقلاب تبدیل شدند؛ تیراژها بالا رفت تا پیام انقلاب به همه اقشار جامعه برسد و موضوعاتی چون تبیین اهداف انقلاب، افشای جریان‌های ضدانقلاب و انسجام اجتماعی در صدر محتوای رسانه‌ها قرار گرفت. همزمان، شاهد حذف تدریجی رسانه‌های وابسته به جریان‌های مخالف و ضدانقلاب بودیم.

تسنیم: با آغاز جنگ تحمیلی، نقش رسانه‌ها چه تغییری کرد؟

از سال 1360 تا 1368 که دوران دفاع مقدس است، رسانه‌ها وارد فاز جدیدی شدند. در این دوره، رسانه دیگر صرفاً روایتگر رویدادها نبود، بلکه بخشی از جبهه مقاومت محسوب می‌شد. تمرکز اصلی رسانه‌ها بر اخبار جبهه‌ها، عملیات‌ها، شهدا و ایثارگری رزمندگان بود.

کاهش تنوع محتوایی در این دوره کاملاً طبیعی بود، زیرا اولویت کشور امنیت ملی و حفظ تمامیت ارضی بود. رادیو و تلویزیون در این سال‌ها رشد قابل توجهی داشتند و توانستند پیام دفاع مقدس را حتی به روستاهای دورافتاده منتقل کنند. رسانه به ابزار بسیج اجتماعی تبدیل شده بود؛ از اعلام نیاز جبهه‌ها به نیرو و تجهیزات گرفته تا سازمان‌دهی کمک‌های مردمی.

تسنیم: پس از پایان جنگ، فضای رسانه‌ای کشور وارد چه مرحله‌ای شد؟

پس از سال 1368، وارد دوران بازسازی و تثبیت حرفه‌ای رسانه‌ها شدیم. با کاهش فضای امنیتی، شاهد رشد نسبی آزادی رسانه‌ای بودیم. تعداد روزنامه‌ها و هفته‌نامه‌ها افزایش پیدا کرد و نشریات تخصصی در حوزه‌های فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی شکل گرفتند.

در این دوره، روزنامه‌نگاری تحلیلی تقویت شد و نقش سردبیران و صاحبان امتیاز در تولید محتوا پررنگ‌تر شد. رسانه‌ها از ادبیات صرفاً انقلابی فاصله گرفتند و به مسائل توسعه، سازندگی و بازسازی کشور پرداختند؛ مسائلی که پس از سال‌ها جنگ، دغدغه اصلی مردم و حاکمیت بود.

تسنیم: دوران موسوم به «انفجار مطبوعاتی» چه تفاوتی با دوره‌های قبل داشت؟

دوره 1376 تا 1384 را می‌توان نقطه عطف تحولات رسانه‌ای پس از انقلاب دانست. در این مقطع، شاهد افزایش بی‌سابقه تعداد روزنامه‌ها و نشریات بودیم. مطبوعات منتقد و اصلاح‌طلب گسترش پیدا کردند و دیدگاه‌های متنوع‌تری وارد فضای عمومی شد.

همچنین حضور گسترده روزنامه‌نگاران جوان، فضای رسانه‌ای کشور را پویا کرد. البته این آزادی نسبی پیامدهایی هم داشت؛ برخی مطبوعات به‌دلیل عبور از خطوط قرمز و عدم رعایت مصالح ملی توقیف شدند. در همین دوره، نخستین نشانه‌های رسانه دیجیتال با راه‌اندازی سایت‌های خبری و خبرگزاری‌های آنلاین نمایان شد.

تسنیم: با ورود به دهه 80 و 90، چه تغییراتی در مرجعیت رسانه‌ای رخ داد؟

از سال 1384 تا 1392، ما وارد دوره گذار دیجیتال و بازگشت گفتمان رسمی شدیم. تیراژ روزنامه‌های مکتوب به‌شدت کاهش یافت و رسانه‌های دیجیتال، به‌ویژه وبلاگ‌ها و خبرگزاری‌های آنلاین، رشد چشمگیری پیدا کردند.

در این دوره، رقابت جدی میان رسانه‌های چاپی و دیجیتال شکل گرفت و رسانه‌ها به دو دسته رسمی و غیررسمی تقسیم شدند. مرجعیت خبری که پیش‌تر در اختیار مطبوعات بود، به‌تدریج جابه‌جا شد.

تسنیم: نقش شبکه‌های اجتماعی در این تحولات چگونه قابل تحلیل است؟

از سال 1392 به بعد، شبکه‌های اجتماعی به رسانه غالب تبدیل شدند. سرعت بر دقت غلبه کرد و پدیده «شهروند خبرنگار» شکل گرفت. انحصار خبر شکسته شد، اما در مقابل، اعتماد عمومی به رسانه‌های رسمی کاهش یافت.

شبکه‌های اجتماعی بدون بررسی صحت اخبار، محتوا را منتشر می‌کنند و این مسئله پیامدهای اجتماعی و روانی جدی دارد. بسیاری از رسانه‌های مکتوب به‌دلیل بحران اقتصادی تعطیل شدند و تمرکز رسانه‌ها از خبر به تحلیل تغییر کرد.

تسنیم: امروز در چه عصری از رسانه به سر می‌بریم؟

امروز در عصر رسانه‌های پلتفرمی و حکمرانی رسانه‌ای قرار داریم. رسانه‌ها چندسکویی شده‌اند و تقریباً همه خبرگزاری‌ها در پلتفرم‌های داخلی و خارجی حضور فعال دارند. نسخه‌های چاپی بیشتر جنبه نمادین پیدا کرده‌اند و شبکه‌های اجتماعی، پیام‌رسان‌ها و پلتفرم‌های ویدئویی میدان‌دار هستند.

چالش‌های اصلی این عصر شامل جنگ شناختی، روایت‌سازی، رقابت فراملی، مسئله اعتماد عمومی، فیلترینگ و مهاجرت مخاطب است.

تسنیم: در این میان، نگاه امام خمینی(ره) و رهبر معظم انقلاب به رسانه چه جایگاهی دارد؟

کتاب «رسانه و انقلاب» که مجموعه بیانات امامین انقلاب است، به‌خوبی این نگاه را تبیین می‌کند. امام خمینی(ره) صراحتاً می‌فرمایند مطبوعات آزادند، مگر آنکه مضر به حال کشور باشند. رسانه باید در خدمت ملت و انقلاب باشد، نه در مسیر خلاف آن.

رهبر معظم انقلاب نیز بارها بر نقش رسانه در جنگ شناختی تأکید کرده‌اند و اخیراً فرمودند آمریکا می‌خواهد ایران را ببلعد، اما مردم اجازه نمی‌دهند. این جمله نشان می‌دهد که رسانه، ابزار اصلی تأثیرگذاری بر اراده ملت است.

تسنیم: جمع‌بندی شما از این بحث چیست؟

سخن پایانی من این است که سرنوشت ملت‌ها در گرو اراده خودشان است؛ همان‌طور که قرآن کریم می‌فرماید: «إِنَّ اللَّهَ لَا یُغَیِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّىٰ یُغَیِّرُوا مَا بِأَنفُسِهِمْ». دشمن برای تغییر این اراده، بیش از هر چیز بر رسانه تمرکز کرده است.

اگر ما شناخت رسانه‌ای نداشته باشیم، در جنگ شناختی آسیب می‌بینیم. رسانه امروز فقط ابزار اطلاع‌رسانی نیست؛ میدان نبرد است و آگاهی، مهم‌ترین سلاح این میدان محسوب می‌شود.

انتهای پیام/